‘Fonemisch bewustzijn (het bewustzijn van losse klanken) vormt de basis voor het begrip en het gebruik van het alfabetisch principe bij het leren lezen en spellen. Essentieel voor fonemisch bewustzijn is begrijpen dat gesproken woorden uit klanken bestaan. Een kind met een ontwikkeld fonemisch bewustzijn weet dat het (gesproken) woord ‘boek’ uit drie fenomen bestaat: b-oe-k en kan klanken in woorden onderscheiden, klanken samenvoegen en met die klanken manipuleren, Juist deze dimensies van fonemisch bewustzijn zijn belangrijk voor de toekomstige lees- en spellingontwikkeling. Kinderen hebben dan een sterke voorwaardelijke basis voor het technisch leren lezen en spellen.’
– Van fonemisch bewustzijn naar beginnend leren lezen en spellen in 100 lessen –
Van fonemisch bewustzijn naar beginnend leren lezen en spellen in 100 lessen

In dit boek leer je meer over het fonemisch bewustzijn en wat belangrijk is bij het beginnend leren lezen en spellen. Daarbij zijn 100 lessen gemaakt en voorzien van een volledig script, met een goede instructie, begeleide inoefening en alle werkbladen die voor de lessen nodig zijn.
‘Onderzoek wijst uit dat je beter kunt investeren in een goede leesstart voor kinderen in plaats van dat je later leesproblemen probeert op te lossen. Want niet goed kunnen lezen leidt tot motivatieproblemen en onzekerheid, en belemmert participatie in de maatschappij.’
Didactische handleiding
In de didactische handleiding lees je alles wat je moet weten voordat je de lessen gaat geven. Je krijgt belangrijke tips en je leert over de technieken die in de lessen zijn gebruikt. Het is belangrijk dit hoofdstuk goed door te lezen, voordat je aan de lessen begint. Het helpt je om te zorgen dat je op de juiste wijze aan de slag gaat.
De lessen in dit boek hebben allemaal een vaste opbouw, volgens het Expliciet Directe Instructiemodel. Je begint als leerkracht zelf met het geven van het goede voorbeeld en daarna doen de leerlingen mee en oefen je samen. Zo doen de leerlingen succeservaringen op en merken zij dat ze het kunnen.
‘Om te voorkomen dat verschillen in taalkennis tussen kinderen op school steeds groter worden, is het belangrijk om dagelijks veel aandacht te besteden aan het uitbreiden van de woordenschat. Dat doe je als leraar (in opleiding), ondersteuner of ouder natuurlijk door dagelijks voor te lezen op school of thuis, en door veel aandacht te geven aan kennis van de wereld en van woorden, met een (bij voorkeur) thematische aanpak. Maar ook door bij alle andere lessen als ‘bijvangst’ enkele woorden die in de les voorkomen kort toe te lichten. Het kort toelichten van een woordbetekenis noemen we ‘labelen’. In de lessen in dit boek hebben we deze didactiek bewust toegevoegd.’
Het is belangrijk kinderen veel hardop te laten praten en oefenen tijdens de les. Het overleggen met een maatje stimuleert ook dat alle kinderen aan het nadenken zijn. Daarbij is het geven van denktijd belangrijk. Ook het gebruik van wisbordjes helpt om iedereen te activeren.
Het gebruik van vaste definities, materialen en gebaren voor begrippen, zorgt voor houvast voor de leerlingen. Denk bij het maken van gebaren aan de juiste richting en zorg dat jij het voorbeeld ook geeft in de juiste kijkrichting voor de leerlingen. Bij het uitspreken van klanken spreek je de klank uit zoals je hem hoort en niet zoals je het zegt als je het alfabet opzegt.
Bij het beginnend leren lezen is het samen oefen en nadoen net zo belangrijk als bij het fonemisch bewustzijn. Hierbij wordt gebruikgemaakt van het voor-koor-door principe en zoemend lezen.

De lessen
Alle lessen hebben een script met een goede instructie en begeleide inoefening. Alle benodigde werkbladen zijn als bijlage toegevoegd.
De opbouw van de lessen is als volgt:
- Boekoriëntatie en het bewustzijn van gesproken taal – les 1 t/m 6
- Isoleren van klanken – les 7 t/m 11
- Synthese van klanken – les 12 t/m 16
- Analyse van klanken – les 17 t/m 21
- Manipuleren van klanken – les 22 t/m 26
- Toepassingslessen – les 27 t/m 32
- Beginnend leren lezen en spellen – les 33 t/m 100
Theoretische verdieping
Als je meer wil weten over de keuzes die in het boek gemaakt zijn en als je benieuwd bent naar de verantwoording vanuit wetenschappelijke inzichten, dan moet je de theoretische verdieping lezen. In de didactische handleiding is regelmatig verwezen naar de theoretische verdieping, als je meer wil weten over een bepaald onderwerp.
‘Wat vanuit de mythe rondom ‘leesrijpheid’ wordt bestempeld als ‘dit kind is er duidelijk nog niet aan toe’ zouden we eigenlijk moeten interpreteren als: ‘dit kind is nog niet geletterd en heeft nog geen weet van de wereld van boeken, we moeten hem júist onderdompelen in (boeken)taal’! Immers: als de rugzak van huis uit minder vol is dan gemiddeld, waarom zouden we dan juist deze kinderen in de kou laten staan en op school afwachten met het vergroten van hun taal- en letterkennis?
In de lessen is veel aandacht voor mondelinge taal. Leerling krijgen gelijke spreekkansen en op deze manier kan iedere leerling werken aan zijn mondelinge taalvaardigheid en zijn woordenschat verder uitbreiden. Aandacht voor mondelinge taalvaardigheid en woordenschat zou tijdens iedere les van belang moeten zijn. Op de manier hebben leerlingen steeds meer kennis van de woorden die ze horen en dat is bepalend voor het latere succes in begrijpend lezen.
De verschillen in de woordenschatontwikkeling van de leerlingen die net op school beginnen, kunnen we niet wegnemen. Wel is het mogelijk je onderwijs zo in te richten dat alle leerlingen groeien in hun woordenschatontwikkeling. Het is daarom van belang leerlingen niet alleen te laten luisteren, maar actief te laten meedoen en begrippen ook te laten gebruiken.
Het is belangrijk dat kleuters werken aan hun fonologisch en fonemisch bewustzijn. Als leerlingen niet in staat zijn om woorden in klanken te verdelen of klanken samen te voegen tot een woord als zij dit mondeling doen, dan wordt het lastig om dit van papier wel te kunnen. Bij een onvoldoende ontwikkeld fonemisch en fonetisch bewustzijn is het mogelijk dat het leren lezen moeizaam verloopt.
Recensie
Het boek heeft een prettige opbouw. Na het lezen van de didactische handleiding kan je direct beginnen met het geven van de lessen. Doordat de lessen een script hebben, weet je bij iedere les precies wat je moet doen en zeggen en wat je de leerlingen moet laten doen. De informatie in de didactische handleiding helpt je om de stappen in het script goed te doorlopen en alle onderdelen uit te voeren zoals het meest effectief is.
Het lezen van de theoretische verdieping helpt je om te begrijpen waarom bepaalde keuzes in het boek gemaakt zijn en geeft meer inzicht in het belang van alle taalonderdelen die in de scripts verwerkt zijn.
Ook voor leerkrachten in hogere groepen is het waardevol om de didactische handleiding en de theoretische verdieping te lezen. Om je kennis over de taalverwerking en woordenschat op te frissen en om er nieuwe dingen over te leren, die ook jij kunt toepassen in je les. Zo zette het lezen van het volgende citaat mij aan het denken en ben ik het nazeggen gaan toepassen in mijn klas.
‘Je kunt in de lessen af en toe best een extra woord labelen en laten nazeggen, maar houd het bij slechts enkele woorden om overbelasting van het werkgeheugen (de plek in je brein waar het denken plaatsvindt) te voorkomen. Ook leidt teveel woorden labelen af van het lesdoel. Ook al voel je soms de neiging om alle onbekende woorden te verduidelijken (zeker wanneer je met veel anderstalige kinderen werkt), weet dat kinderen slechts enkele woordbetekenissen onthouden in één les: je kunt beter drie tot vijf woorden per les labelen en laten nazeggen, dan ze allemaal toelichten.’
Ik raad alle leerkrachten en begeleiders van groep 1, 2 en 3 aan om de didactische handleiding en de theoretische onderbouwing goed door te lezen en met de lessen een de slag te gaan. Zelfs als je de lessen niet wil gaan gebruiken, raad ik je aan om de andere hoofdstukken wel te lezen. Dit gaat je hoe dan ook helpen om je lesgeven te optimaliseren, ook als je met een andere methode werkt.
Met dank aan uitgeverij Pica voor het toezenden van dit recensie-exemplaar.



